του Ερατοσθένη Γ. Καψωμένου
Υπάρχει ένα αξίωμα στη θεωρία του πολιτισμού. Αναγκαίος όρος ύπαρξης για κάθε πολιτισμό είναι η φυσική του γλώσσα. Κανείς πολιτισμός δεν μπορεί να υπάρξει, αν δεν έχει στο κέντρο του τη δομή μιας φυσικής γλώσσας. Και καμιά φυσική γλώσσα δεν μπορεί να υπάρξει, αν δεν είναι βαθύτατα ενταγμένη στο συγκεκριμένο πολιτισμικό περιβάλλον όπου γεννήθηκε και αναπτύχθηκε σε πλήρες σύστημα. Με άλλα λόγια, γλώσσα και πολιτισμός συνδέονται στενά με μια σχέση αλληλεξάρτησης και αμοιβαίου προσδιορισμού· όχι έτσι, στον αέρα, αλλά, όπως είναι ευνόητο, στη συνείδηση της ανθρώπινης κοινότητας η οποία έχει αυτόν τον πολιτισμό και αυτήν τη φυσική γλώσσα (1).
Η γλώσσα είναι πρότυπο πολιτισμικό φαινόμενο, «σύστημα-πιλότος», όπως την ονόμασαν. Αυτό θέλει να πει ότι οι φυσικές γλώσσες είναι το πληρέστερο σύστημα που διαμόρφωσαν οι ανθρώπινες κοινωνίες: σύστημα οργάνωσης, σύστημα σημασίας, σύστημα επικοινωνίας. Και γίνεται φυσιολογικά το υπόδειγμα για τη συγκρότηση ανάλογων δευτερογενών συστημάτων, πολιτισμικών δομών και θεσμών. Αυτό σημαίνει ότι η δομή της γλώσσας επηρεάζει τη δομή του πολιτισμού. Καθορίζει τον τρόπο που ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται, κατανοεί και ερμηνεύει τον κόσμο. Η δομή της γλώσσας συναρτάται, λοιπόν, με τη λειτουργία του εγκεφάλου. Και συνεπώς, φαινόμενα αποδόμησης της γλώσσας έχουν αρνητικό αντίκτυπο στη λειτουργία της σκέψης.
Συχνά ερχόμαστε αντιμέτωποι με φαινόμενα που παραβιάζουν ανεπίγνωστα τους κανόνες της γλώσσας στη φωνητική, μορφολογία, σύνταξη (από παραδρομή, ανεπάρκεια, ημιμάθεια, κ.ά.), φαινόμενα που μας ενοχλούν μεν αλλά τα προσπερνούμε με συγκατάβαση. «Με τα λάθη εξελίσσεται η γλώσσα», σύμφωνα με ένα γνωστό στερεότυπο. – Όχι μόνο με τα λάθη, θα παρατηρούσαμε εμείς. Πρωτίστως με τους «νόμους αυτορρύθμισης» και τους ιδιαίτερους «νόμους μετασχηματισμού», που ενυπάρχουν σε κάθε σύστημα ως δυνατότητες μετεξέλιξης προς διάφορες κατευθύνσεις, συμβατές ωστόσο προς το πνεύμα του συστήματος, όχι τυχαίες, όπως ένα σημαντικό μέρος από τα λάθη των ανθρώπων που τη μιλούν, μάλιστα των αλλοδαπών «μετοίκων».
Σε κάθε περίπτωση, δεν είναι τα συνήθη λάθη το πρόβλημα, παρ’ ότι τέτοια φαινόμενα μπορεί να έχουν, από γλωσσολογική, ψυχολογική ή γεωπολιτική σκοπιά, μικρό ή μεγάλο ενδιαφέρον. Το θέμα που αξίζει να μας απασχολήσει εδώ είναι η παραβίαση των γλωσσικών νόμων που προϋποθέτει γνώση και συνειδητή επιλογή. Τέτοια φαινόμενα καταγράφομε συστηματικά από τη δεκαετία του 1990, όταν εμφανίστηκαν μια σειρά παρεκκλίσεις που συνδέονται μεταξύ τους με μια κοινή λογική και μια κοινή στόχευση. Και δεν είναι η πρώτη φορά που τα καταγγέλλομε δημόσια (2). Επανερχόμαστε σήμερα, πρώτα απ’ όλα γιατί τα φαινόμενα έχουν ενταθεί, έχουν επεκταθεί σε περισσότερα πεδία και έχουν αρχίσει να διαβρώνουν το γλωσσικό αίσθημα του μέσου ανθρώπου. Την αφορμή για να μιλήσομε γι’ αυτά μας δίνει η καθιέρωση της 9ης Φεβρουαρίου ως Παγκόσμιας ημέρας της ελληνικής γλώσσας. Μια πράξη που αποτελεί επίσημη διεθνή αναγνώριση ότι η ελληνική γλώσσα είναι μέρος της παγκόσμιας πολιτισμικής κληρονομιάς, κοινός πνευματικός θησαυρός της ανθρωπότητας, που οφείλομε να σεβαστούμε και να διασώσουμε. Μια συμβολή προς αυτή την κατεύθυνση είναι η σημερινή επικαιροποίηση του προβλήματος.
Το πρόβλημα είναι σύνθετο, με ποικίλες προεκτάσεις όχι μόνο στο πεδίο της γλώσσας και του πολιτισμού. Και φυσικά δεν τίθεται θέμα να το εξαντλήσομε στα όρια μιας ερευνητικής ανακοίνωσης. Θα αρκεστούμε να εκθέσομε ενδεικτικά μια σειρά φαινόμενα, που περνούν στην κοινή γνώμη ως προτάσεις πολιτισμικής αναβάθμισης.
Α. Το πρώτο και πρωτοφανές είναι η εισαγωγή της αγγλικής γραμματικής στην ελληνική γλώσσα ως προς το χειρισμό του λεξιλογίου ξένης προέλευσης μέσα σε ελληνικά (προφορικά και γραπτά) κείμενα. Όλες οι λέξεις ξένης προέλευσης παίρνουν την κατάληξη –ς, χωρίς διάκριση, είτε είναι είτε δεν είναι αγγλικές:
το σουπερ-μάρκετ ― [πληθυντ.:] τα σουπερ-μάρκετ-ς
το κομπιούτερ ― ‘’ τα κομπιούτερ-ς
το σήριαλ ― ‘’ τα σήριαλ-ς
το σιντιρόμ ―‘’ τα σιντιρόμ-ς
το σόου ― ‘’ τα σόου-ς
το τεστ ― “ τα τεστ-ς
το σπορ ― “ τα σπορ-ς <όχι το σωστό αγγλ.: σπορτ-ς>
το γκρανπρι ― “ τα γκρανπρι-ς<όχι το σωστό γαλλ. Γκρανπρί> (3).
Το ανάλογο ισχύει για όλες τις ξένης προέλευσης ελληνικές λέξεις που λήγουν σε -ώ: τα κανώ-ς, τα καπώ-ς, τα πανώ-ς, τα ρολό-ς, τα ρεπώ-ς (όχι τα ρεπά, όπως τα θέλει ο λαός μας).
Και πρόσφατα, με αφορμή τις αγροτικές κινητοποιήσεις:
το μπλόκο ― [πληθυντ.:] τα μπλόκο-ς (όχι τα μπλόκα, όπως είναι στα ελληνικά).
Όταν στο τρίτο Συνέδριο της Εταιρείας Παιδείας και Πολιτισμού Εντελέχεια, με θέμα «Μ.Μ.Ε. και Πολιτισμός» (ό.π.), σχολιάζοντας αυτά τα φαινόμενα, εξέφρασα το φόβο ότι τα εγγόνια μας θα λένε «Τα χωριό-ς» και «τα σπίτι-ς», δεν μπορούσα να φανταστώ ότι το κακό θα προχωρούσε τόσο γρήγορα. Κι όμως, σήμερα, οι λέξεις που είναι ή μοιάζουν να είναι ξένης προέλευσης κλίνονται από τους πλέον «πολιτισμένους» Έλληνες, στον προφορικό και γραπτό λόγο, βάσει της αγγλικής γραμματικής. Παίρνουν ένα –s σε όλες τις πτώσεις του πληθυντικού και όχι την αντίστοιχη για κάθε πτώση ελληνική κατάληξη.
Β. Την ίδια στιγμή, τα ελληνικά κύρια ονόματα βλέπομε ξαφνικά να μεταβάλλονται σε άκλιτα (χρήση του πρώτου ενικού προσώπου σε όλες τις περιπτώσεις), δηλαδή, να ακολουθούν την αγγλική γραμματική, όπου δεν υπάρχουν πτώσεις, με την έννοια της διαφοροποίησης των καταληκτικών συλλαβών (η Ελένη – της Ελένης, κλπ.). Έτσι ακούμε να λέγεται και να γράφεται όλο και πιο συχνά:
― μέσα από τα μάτια της Ελένη // η φωνή της Δήμητρα
τα πλούτη της Αλάσκα // στην πόλη της Χερσώνα
― Ο χρήστης Α.Σ με τον χρήστη Κώστας Παπαδόπουλος
― δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τον στόλο των Ηνωμένες Πολιτείες.
Και ύστερα, η επέκταση στα προσηγορικά: Το κελάηδημα ενός κουκουβάγια
το λευκό της ρόμπα // ανέλαβε το ρόλο της προστάτιδα.
Γ. Ένα σημαντικό μέρος απ’ αυτούς τους βαρβαρισμούς έχει καθιερωθεί μέσα από τις φόρμουλες του διαδικτύου (facebook, ιστοσελίδες, κ.τ.ό.), που για ανεξήγητους λόγους θεωρούνται από τους χρήστες ιερές και απαραβίαστες. Ορισμένα ακόμη τέτοια παραδείγματα. Το «προφίλ» του χρήστη περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τον φορέα στον οποίο εργάζεται: Ιδιωτικό ή Δημόσιο Οργανισμό, Εκπαιδευτικό ή Εκκλησιαστικό Ίδρυμα, Δημόσια Υπηρεσία, Υπουργείο, κλπ. Όλοι αυτοί οι φορείς μπαίνουν κάτω από τον τίτλο «Εταιρεία», ως εάν ο μόνος εργοδότης στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα να ήταν οι «Εταιρείες». Έτσι υποβάλλεται έμμεσα η εντύπωση ότι το μόνο νόμιμο εργασιακό καθεστώς είναι να είσαι υπάλληλος σε (πολυεθνική) Εταιρεία. Απ’ αυτή την αυθαίρετη λογική προκύπτουν τερατουργήματα, όπως:
Εταιρεία: Ιερά Μητρόπολις Κυδωνίας και Αποκορώνου
Εταιρεία: Ε.Κ.Π.Α. (Εθνικόν Καποδιστριακόν Πανεπιστήμιον Αθηνών)
Εταιρεία: ΥΠ.ΕΞ. (Υπουργείο Εξωτερικών).
Άλλοτε γινόταν πολύς λόγος για το λεξιλόγιο ξένης προέλευσης που αλλοιώνει το χαρακτήρα της ελληνικής γλώσσας. Το φαινόμενο της εισαγωγής ξένων λέξεων για να εκφράσουν καινούριες έννοιες είναι φυσιολογικό, ισχύει για όλες τις γλώσσες και δεν αποτελεί κίνδυνο. Ένα μέρος αποβάλλονται σταδιακά και λησμονούνται, όπως οι διεθνείς μόδες και συρμοί, που είναι εξ ορισμού περιορισμένης διάρκειας (4). Άλλες, στο μέτρο που καλύπτουν πραγματικές ανάγκες, προσαρμόζονται μέσα από την καθημερινή χρήση στη μορφολογία, τη φωνητική και την αισθητική της ελληνικής γλώσσας και αφομοιώνονται πλουτίζοντας το λεξιλόγιό μας. Το παρόν πρόβλημα προέκυψε όταν με αποφάσεις διοικητικών οργάνων(;) ορίστηκε ότι πρέπει να διατηρούμε τη φωνητική των ξένων λέξεων και να τις χρησιμοποιούμε ως άκλιτα. Αυτό ανέκοψε τη διαδικασία εξελληνισμού τους, που λειτούργησε με θαυμαστά αποτελέσματα σ’ όλη τη διάρκεια της νεότερης ιστορίας μας, τόσο από τον απλό λαό όσο κι από τους λογίους, ιδιαίτερα κατά τον «αρσενικό 19ον αιώνα» και τις αρχές του 20ού (5). Το πραγματικό πρόβλημα είναι η άκριτη αποδοχή της γραμματικής και της σύνταξης μιας άλλης γλώσσας, που δημιουργεί σύγχυση σε χρήστες με μειωμένο το γλωσσικό αίσθημα της ελληνικής και αποδυναμώνει τους κανόνες στους οποίους στηρίζεται το ελληνικό γλωσσικό σύστημα. Θα ήταν, αλήθεια, πολύ ενδιαφέρον και διδακτικό να μάθομε αν η μεταβολή των άκλιτων ξένων λέξεων σε κλιτές σύμφωνα με την αγγλική γραμματική, έγινε κι αυτή με αποφάσεις «αρμόδιων οργάνων» ή λαθραία, από ματαιοδοξία κάποιων «εγγραμμάτων», για να μην περάσει από το νου κανενός ότι δε γνωρίζουν πώς σχηματίζεται ο πληθυντικός στα αγγλικά!
Δ. Παρόμοια φαινόμενα έχομε και στο συντακτικό, όπου διαπιστώνομε αλλαγή της σύνταξης σε μια σειρά ρήματα, προκειμένου να προσαρμοστούν στη σύνταξη των αντίστοιχων ρημάτων της αγγλικής. Το ρήμα επιχειρώ από αμετάβατο γίνεται μεταβατικό και συντάσσεται με αιτιατική:
αναμένεται να επιχειρεί εκατόν είκοσι αεροσκάφη
να επιχειρεί μικρά υποβρύχια σκάφη μεγάλου βάθους
Το ρήμα επιτίθεμαι (που συντάσσεται με εμπρόθετο προσδιορισμό: επιτίθεμαι στην…) αλλάζει σύνταξη και συντάσσεται με αιτιατική:
για να επιτεθούν την πόλη Τορέσκ
Το ίδιο γίνεται και στο επόμενο παράδειγμα με το ίδιο ρήμα, όπου παρατηρούμε και δεύτερη (εκτός από τη σύνταξη με αιτιατ.) λαθροχειρία στο μορφολογικό πεδίο, με τον ανύπαρκτο τύπο επιτίθονται (αντί του ορθού επιτίθενται), τύπος που φαίνεται να έχει γίνει αποδεκτός στον ιδιότυπο κόσμο της τηλεοπτικής δημοσιογραφίας:
Ρώσοι μαχητές επιτίθονται την Αντρίεβκα.
Ε. Ανάλογο φαινόμενο είναι η εισαγωγή ιδιωματικών εκφράσεων και συντάξεων της αγγλικής μέσα στην ελληνική γλώσσα:
– Είδα την κλήση του και τον πήρα πίσω
– του χαμογέλασα πίσω!
– το κορίτσι τον κοιτούσε πίσω
– κι εγώ τον αγκάλιασα πίσω.
ΣΤ. Αλλά η πιο συχνή και συνεπής στρέβλωση είναι η παραβίαση του γλωσσικού κανόνα με κριτήρια τα οποία είχαν γίνει στο πρόσφατο παρελθόν αντικείμενο διεθνούς ιδεολογικοπολιτικής αντιπαράθεσης. Μιλούμε για το θέμα των ΛΟΑΤΚΙ, που στο πεδίο της γλώσσας μεταγράφεται στη συστηματική χρήση αρσενικού άρθρου σε θηλυκά ανθρώπινα υποκείμενα και θηλυκού άρθρου σε αρσενικά υποκείμενα:
Κυρία μου, είστε πολύ ευγενικός // Να είσαι προσεκτικός, Αλεξάνδρα
Κυρία Κωσταντίνε // με το Γιώργο και την Ελένη χαμογελαστές
Νίκο, της απάντησε εκείνη // Η πρόσωπο της Αλεξάνδρας παρέμεινε σοβαρό
Αυτή η αντιστροφή των ρόλων μεταξύ αρσενικού και θηλυκού, που είναι ταυτόχρονα ανατροπή του γλωσσικού και του φυσικού νόμου, άρχισε να κερδίζει έδαφος και στον προφορικό λόγο, ακόμη και μεταξύ των «εξελιγμένων» γυναικών της επαρχίας, όπου καταγράψαμε μία περίπτωση όπου μια κυρία σε φιλική συντροφιά χρησιμοποίησε με καμάρι αρσενικό τύπο για τον εαυτό της (Είμαι πολύ κουρασμένος).
Ζ. Το φαινόμενο στο γραπτό λόγο έχει επεκταθεί πέρα από τα ανθρώπινα υποκείμενα, σε όλα τα ονόματα (ουσιαστικά και επίθετα) και σ’ όλα τα γένη (αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο) ωσάν ο στόχος να είναι η πλήρης κατάργηση του γραμματικού κανόνα που αφορά τα γένη:
μια απόγευμα // ένα απλό χειραψία // μια αέρα αλλαγής
με παραδοσιακούς στολές // με βαθιές μαύρες κύκλους
To σιωπή που ακολούθησε… // η δύναμη της μικρής χαμόγελου
Αυτός η ιδέα είναι καταπληκτική // το χώμα της μονοπάτης
Η. Κοντά σ’ αυτά έχομε καταγράψει σε ορισμένες κατηγορίες κειμένων του διαδικτύου (όπως αφηγήσεις παραλογοτεχνίας σε video ή ταινίες μικρού μήκους): 1] την κατάργηση του νόμου της τρισυλλαβίας –και του εγκλιτικού τόνου (ένα μικρό πετσέτακι // με το δάχτυλο της),·2] τον συστηματικό παρατονισμό των λέξεων (: με σκόπο την κατάληψη…// Στη φορά νέο τεράστιο σκάνδαλο…// καρδιοχτύπωντας…),·3] συχνή υποκατάσταση της ορθής λέξης από άλλη με διαφορετική σημασία (ακυρολεξίες: οι διαταραχές ξεκίνησαν λίγο μετά τις πρώτες εκρήξεις [αντί: οι ταραχές] // κι ο αέρας μυριζόταν ένα άρωμα [αντί:μύριζε] // να αίρονται [αντί: να αιωρούνται] // ανέχεια [αντί: ανοχή]). 4] Κατάργηση της συλλαβικής αύξησης με φωνήεν τονούμενο:‘βγάλε όλα τα ρούχα της (αντί: έβγαλε). 5] Συγκοπές, συμφυρμοί, παράλειψη φωνηέντων, συσσώρευση συμφωνικών συμπλεγμάτων, που επιφέρει αλλοίωση της ευφωνίας της ελληνικής γλώσσας και προσομοίωση προς την αμερικάνικη προφορά της αγγλικής. 6] Συχνά, σε γραπτά κείμενα ταινιών ή video παρατηρούμε μια τυχαία ή σκόπιμα στρεβλή χρήση της στίξης στην ακολουθία του λόγου, με τρόπο που να διασπά και να συσκοτίζει το νόημα.
***
Κλείνομε αυτή τη συνοπτική έκθεση με ένα αξιοπερίεργο φαινόμενο, που προϋποθέτει ένα γραπτό κείμενο που κάποιος εκφωνητής διαβάζει «primavista».Παραδείγματα: Τη φράση: «Μεταδίδει ζωντανά ό,τι συμβαίνει στο πεδίο της μάχης» ο «εκφωνητής» τη μεταφέρει ως εξής: «Μεταδίδει ζωντανά όμικρον με τόνο τι συμβαίνει στο πεδίο της μάχης». Ανάλογα αποδίδει και τη φράση: «Αυτό έκανε σ’ όλη της τη ζωή». Ο εκφωνητής διαβάζει: «Αυτό έκανε σίγμα απόστροφος όλη της τη ζωή». Στην τελευταία περίπτωση, όπως και σε άλλες προηγούμενες, είναι φανερό ότι έχομε να κάνομε με αυτόματη ηλεκτρονική μεταφορά από γραπτό σε προφορικό λόγο ή με αυτόματη μετάφραση από μια γλώσσα σε άλλη. Προφανώς εδώ το αποτέλεσμα δεν μπορεί να αποδοθεί σε σκόπιμη υπονόμευση της ελληνικής γλώσσας.
Είναι αυτονόητο ότι ο σκοπός αυτής της έρευνας δεν είναι να αναζητήσει ευθύνες, αλλά να επισημάνει προβλήματα προς λύση. Σκόπιμα ή μη, τα προβλήματα είναι εκεί και απαιτούν άμεση αντιμετώπιση. Και το εκεί είναι ο κόσμος του διαδικτύου: τηλεοπτικά κανάλια, ειδησεογραφία επικαιρότητας, διαφημίσεις, κινηματογράφος, δημοφιλής παραφιλολογία, βιντεοπαραγωγή. Ο πλασματικός κόσμος όπου περνούν τις περισσότερες ώρες τους τα παιδιά και τα εγγόνια μας. Αυτό είναι το πραγματικό τους σχολείο, δεν πρέπει να το ξεχνούμε. Και σ’ αυτό το σχολείο κινδυνεύουν να χάσουν την πρώτη και αληθινή τους ταυτότητα, τη γλώσσα τους.
Η μητρική μας γλώσσα δεν είναι κάτι έξω από μας, δε βρίσκεται κάπου αλλού, ας πούμε, στις βιβλιοθήκες, στα λεξικά ή τα συγγράμματα των γλωσσολόγων. Είμαστε εμείς οι ίδιοι, ο καθένας από μας, ο τρόπος που βλέπομε και καταλαβαίνομε τον κόσμο, που αισθανόμαστε, που σκεφτόμαστε, που επικοινωνούμε, που υπάρχομε. Η φυσική μας γλώσσα είναι το πολυτιμότερο από τα αγαθά που μοιραζόμαστε, αυτό που μας ενώνει σε μια κοινωνία, σε μια εθνική ολότητα, σ’ έναν ενιαίο πολιτισμό. Μπορεί σήμερα η ελληνική γλώσσα να κατατάσσεται στις «ολιγότερο ομιλούμενες γλώσσες», αλλά είναι ταυτόχρονα μια από τις αρχαιότερες και μακροβιότερες γλώσσες που δημιούργησαν οι άνθρωποι. Μιλιέται επί 4 σχεδόν χιλιετίες χωρίς διακοπή και είναι αυτή που επηρέασε περισσότερο από κάθε άλλη τον ανθρώπινο πολιτισμό. Είναι, λοιπόν, και η διασημότερη γλώσσα του κόσμου. Και κανείς δεν μπορεί να ασελγεί επάνω της.
Αλλά και κανείς δεν έχει περισσότερα δικαιώματα και υποχρεώσεις απέναντί της. Είμαστε όλοι συνυπεύθυνοι. Και μάλιστα, στο βαθμό που υιοθετούμε άκριτα τις υποβολιμαίες στρεβλώσεις αντί να αντιδρούμε, γινόμαστε εμείς οι πρώτοι υπεύθυνοι για τον πραγματικό κίνδυνο που διατρέχει η ελληνική γλώσσα να αφανιστεί επί των ημερών μας· και μαζί της να συμπαρασύρει τον Ελληνισμό ως αυτόνομη ιστορική οντότητα.
Παραπομπές
