Ο Τζέιμς Πέτρας δεν ζει πια, κι αυτό το συμβατικό «είμαστε όλοι φτωχότεροι» γίνεται κυριολεκτικό. Ήταν ένας άνθρωπος που την πηγαία αγάπη του για τον κόσμο του μόχθου και για τους καταπιεζόμενους λαούς, όπως και την έχθρα του για τον ιμπεριαλισμό και την εκμετάλλευση, τα μετέτρεψε σε καύσιμα για την κατανόηση και τη μελέτη του σύγχρονου κόσμου, και για την ανεύρεση τρόπων διεξόδου από τη βαρβαρότητα. Την τεράστιου βάθους και απίστευτης έκτασης γνώση που κατέκτησε μέσα σε αυτήν την πορεία δεν την εξαργύρωσε σε προσωπικά κέρδη και αξιώματα, αλλά την έθεσε έμπρακτα στην υπηρεσία λαών και κινημάτων. Στα βιβλία του και στη διδασκαλία του δεν ήταν «ουδέτερος», αλλά αντίθετα ξεχείλιζε το νοιάξιμο και η αγωνία του για τις απόπειρες των εργαζόμενων, των λαϊκών τάξεων και των καταπιεσμένων εθνών να σηκώσουν κεφάλι. Σκόντο στις απόψεις του δεν έκανε, και ό,τι είχε να πει το έλεγε. Έγραφε με την ίδια προσήλωση σε διεθνούς κύρους επιστημονικές επιθεωρήσεις και σε μικρά πολιτικά έντυπα. Κατέβαινε από την πανεπιστημιακή έδρα και γινόταν ένα με τους απόκληρους στις κινητοποιήσεις τους, τους άκουγε και τους συμβούλευε ταυτόχρονα.
Εμείς στο Δρόμο του χρωστάμε πολλά. Με την άδειά του δημοσιεύαμε για πάνω από μια δεκαετία κείμενά του, και επιπλέον είχε την καλοσύνη να μας δώσει δύο μεγάλες συνεντεύξεις, καθώς και να γράψει κάποια άρθρα ειδικά για την εφημερίδα μας. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτά: στις τηλεφωνικές συνομιλίες μας, μας σαγήνευε με τα αστεία του, με τη νοσταλγία του για την Ελλάδα, με το διαρκές ενδιαφέρον του για το «πώς πάνε εκεί τα πράγματα», με τη χαρά του όποτε ο λαός μας έκανε ένα βήμα μπρος και με τη στενοχώρια του όταν κάναμε δύο βήματα πίσω. Μας εντυπωσίαζε και το πώς «στόλιζε» διάφορους ηγέτες που αποδεικνύονταν μικροί μπροστά στις ανάγκες που υπήρχαν και στην εμπιστοσύνη που τους είχε δείξει ένας λαός, αλλά και πώς κινητοποιούνταν σε κρίσιμες στιγμές. Σε τέτοιες στιγμές, το 2015, έγραψε το άρθρο-ποταμό «Η δολοφονία της Ελλάδας», όπου ανέλυε το πώς διαχρονικά διαμορφώθηκε η υποτέλεια της Ελλάδας, τον ρόλο του Ανδρέα Παπανδρέου («Ο Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ αποτελούσαν την πιο αποτελεσματική δύναμη φίμωσης των ριζοσπαστικών φωνών στην Ελλάδα»), και τους θανάσιμους κινδύνους για την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ («Οι Βρυξέλλες υποχρέωσαν τον ΣΥΡΙΖΑ να διαπράξει πολιτική αυτοκτονία αποδεχόμενος τις απαιτήσεις τους και ερχόμενος σε ρήξη με τη βάση του»).
Τον θάνατο του Τζέιμς Πέτρας τον μάθαμε με καθυστέρηση. Από το 2024 είχαμε να επικοινωνήσουμε, αλλά δεν έφταιγε μόνο αυτό. Έγραψε χαρακτηριστικά σχετικά με τη σιωπή για τον Πέτρας ο παλιός του συνεργάτης Κ.Μ. Σίθι στο ινδικό The Wire: «Ο θάνατος του Τζέιμς Πέτρας, του Αμερικανού κοινωνιολόγου του οποίου τα γραπτά επηρέασαν γενιές κριτικών στοχαστών σε όλες τις ηπείρους, πέρασε σχεδόν απαρατήρητος από τον κόσμο. Ένας μελετητής που αφιέρωσε τη ζωή του στην αποκάλυψη της βίας της εξουσίας, των ανισοτήτων του παγκόσμιου καπιταλισμού και των ψευδαισθήσεων της αυτοκρατορίας, έφυγε από αυτόν τον κόσμο χωρίς να προκαλέσει ιδιαίτερη αναταραχή, εκτός από μικρούς κύκλους αναγνωστών και συντρόφων. Σε μια εποχή όπου η πνευματική υπεροχή συχνά μετριέται με βάση τη φήμη, η σιωπή που περιβάλλει τον θάνατό του λέει πολλά για τη θέση που κατέχουν οι διαφωνούντες στη σύγχρονη δημόσια ζωή… Ο Τζέιμς Πέτρας ανήκε σίγουρα σε μια γενιά που αντιμετώπιζε τις ιδέες ως εργαλεία ιστορικής αλλαγής και όχι ως παράσημα ακαδημαϊκής φήμης. Μπορεί ο κόσμος να δέχτηκε την είδηση του θανάτου του χωρίς αντίδραση, αλλά τα ερωτήματα που έθεσε δεν έχουν ξεθωριάσει».
Ας κλείσουμε αυτήν την ανεπαρκή απότιση φόρου τιμής σε έναν σπουδαίο άνθρωπο με λίγα λόγια από τη νεκρολογία του, το πλήρες κείμενο της οποίας υπάρχει στην επίσημη ιστοσελίδα του Τζέιμς Πέτρας (petras.lahaine.org): «Ο καθηγητής Τζέιμς Πέτρας, 89 ετών, παγκοσμίου φήμης κοινωνιολόγος, δημόσιος διανοούμενος και μελετητής της λατινοαμερικανικής πολιτικής και της παγκόσμιας οικονομίας, απεβίωσε ειρηνικά στις 17/1/2026 στο Σιάτλ της Ουάσιγκτον, περιτριγυρισμένος από την οικογένειά του. Πολυγραφότατος μελετητής και ακτιβιστής, αφιέρωσε τη ζωή του στην καταπολέμηση της εξουσίας, του ιμπεριαλισμού και της ανισότητας… Ο Πέτρας ήταν μια ασυμβίβαστη φωνή υπέρ της κοινωνικής δικαιοσύνης σε όλη την Αμερική, την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Το έργο της ζωής του συνέδεσε την αίθουσα διδασκαλίας, τον γραπτό λόγο και τους αγώνες των εργατών, των αγροτών και των κοινωνικών κινημάτων, αφήνοντας μια ισχυρή πνευματική και ηθική κληρονομιά».
Ε.Φ. – Ν.Τ.
