Διαβάστε τα προηγούμενα σημειώματα: Εν αρχή ην ο ριζοσπαστισμός!, Κίνημα, κόμμα, ανάθεση, Κίνημα, κόμμα, ανάθεση (2ο μέρος)
Μέχρι τώρα στη σειρά σημειωμάτων για το συλλογικό «Εμείς» στην Ελλάδα του 2026 έχουμε δει: α) τη σημασία και τον εντοπισμό του ριζοσπαστισμού και των εκδηλώσεων στην σύγχρονη Ελλάδα, και β) τη διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στις έννοιες κόμμα και κίνημα, πολιτικό σύστημα, και παρέμβασή του απέναντι σε δύο μεγάλα κοινωνικά και πολιτικά κινήματα, το αντιμνημονιακό κίνημα και το κίνημα των Τεμπών. Στο παρόν σημείωμα θα εξετάσουμε ορισμένες ιδιαίτερες μορφές που αποκτά πλέον η πολιτική σφαίρα (κομματικό και κρατικό στοιχείο, πολιτική και διαμεσολάβηση στις σημερινές συνθήκες), καθώς και ιδιαίτερα στοιχεία που είναι απαραίτητα για να αντιμετωπιστεί το πολιτικό και κοινωνικό μπλοκάρισμα που βιώνουμε. Το φαινόμενο του «διαδρομισμού» περιγράφει διεργασίες και στα δύο πεδία: και αυτό του κατεστημένου πολιτικού συστήματος, αλλά και αυτό που διαπερνά τον ριζοσπαστισμό στις διάφορες στιγμές του (ανόδου, ορμητικής εισόδου στην κεντρική σκηνή, και στις απόπειρες πολιτικής έκφρασής του ή κομματικής συγκρότησής του). Σίγουρα ο «διαδρομισμός» δεν είναι θετική έννοια. Περιγράφει κυρίως αρνητικές καταστάσεις και παθογένειες, ακόμα και νοσηρές πλευρές.
Εξέλιξη κομματικού φαινομένου και καρτελοποίηση του πολιτικού συστήματος
Η μεταπολίτευση στα πρώτα της χρόνια έδωσε τεράστια ώθηση στο κομματικό φαινόμενο στη χώρα. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η κατάργηση της πολιτικής ζωής και των κομμάτων στη διάρκεια της δικτατορίας, αλλά και η ανάγκη αναχαίτισης του ριζοσπαστισμού των ετών 1974-76. Το κομματικό πλέγμα όσων αποδέχθηκαν το «συμβόλαιο Καραμανλή» συγκροτήθηκε στη μορφή μαζικών κομμάτων, που σε σημαντικό βαθμό απορρόφησαν και διαχειρίστηκαν τον ριζοσπαστισμό. Η διαδικασία αυτή δεν ήταν ομοιόμορφη: αλλιώτικα στη Δεξιά, αλλιώτικα στο ΠΑΣΟΚ, που απορρόφησε τον κύριο όγκο του ριζοσπαστισμού, και διαφορετικά στον χώρο της επίσημης και ανεπίσημης Αριστεράς.
Το κομματικό φαινόμενο υπήρξε κυρίαρχο: η οργάνωση, η ιδεολογία, οι συγκρούσεις και η πολιτικοποίηση διεξάγονταν κυρίως εντός του. Με αυτόν τον τρόπο η δυναμική του ριζοσπαστισμού καλουπώθηκε, τέθηκε υπό κομματική επιτροπεία και σε μεγάλο βαθμό απενεργοποιήθηκε. Η στόχευση ήταν συνειδητή: η συγκρότηση ενός ισχυρού δικομματικού συστήματος που θα λειτουργούσε ως υγειονομική ζώνη απέναντι στον ριζοσπαστισμό. Για ορισμένες δυνάμεις, όπως το ΠΑΣΟΚ, ο ριζοσπαστισμός αξιοποιήθηκε και ως μέσο συγκέντρωσης πολιτικής ισχύος με προοπτική τη διαχείριση του ίδιου συστήματος.
Στη συνέχεια, η γραμμή του «εκσυγχρονισμού» και της «ευρωπαϊκής προοπτικής» άνοιξε τον δρόμο σε μια «επιχειρηματική πολιτική», με την ιδεολογία να ξεθωριάζει και την τεχνοκρατική αντίληψη και την αγορά να αποκτούν αυξημένο ρόλο. Οι διεθνείς εξελίξεις και η κρίση γέννησαν υβριδικές μορφές εξουσίας, όπως οι συγκυβερνήσεις του 1989, ενώ οι ωσμώσεις, τα κομπρεμί και οι συναλλαγές μεταξύ διαφορετικών χώρων βάθαιναν.
Στην εποχή της Χρεοκοπίας και των Μνημονίων αυτή η σύμφυση έγινε ακόμη βαθύτερη, με τη σταδιακή ένταξη όλων των συστημικών δυνάμεων –συμπεριλαμβανομένου του ΣΥΡΙΖΑ με το 3ο μνημόνιο– στο ίδιο πλαίσιο. Πάνω σε αυτή τη βάση διαμορφώθηκε η καρτελοποίηση του πολιτικού συστήματος, και απέναντί της αναπτύχθηκαν τα δύο μεγάλα κινήματα, το αντιμνημονιακό και το κίνημα των Τεμπών. Ακόμη και δυνάμεις που δεν ψήφισαν τα Μνημόνια, αλλά αποδέχονται το γενικό πλαίσιο κυριαρχίας, συμμετείχαν στη συνολική επίθεση κατά του ριζοσπαστισμού. Έτσι παγιώθηκε η κοινή γραμμή όλου του πολιτικού συστήματος απέναντι στον «λαϊκισμό και ριζοσπαστισμό» (τους «αγανακτισμένους, ψεκασμένους, λαϊκιστές, εθνολαϊκιστές», τους «ακροδεξιούς», τους «ξυλόλιους, τολουόλιους»), που αντιμετωπίζονται ως απειλή και καταπολεμούνται με κάθε τρόπο.
Ο διαδρομισμός και οι δύο στιγμές του
Ο «διαδρομισμός» δεν είναι ενιαίο φαινόμενο, όπως δεν συνιστά απλή ηθική παρεκτροπή. Αποτελεί μορφή άτυπης διαμεσολάβησης μέσω ειδικών σχέσεων, η οποία εμφανίζεται με διαφορετικά χαρακτηριστικά, ανάλογα με το αν το πολιτικό σύστημα είναι θεσμικά παγιωμένο ή αν ένας φορέας βρίσκεται σε φάση γέννησης. Μπορούμε να ξεχωρίσουμε δύο διακριτές στιγμές:
1. τον συστημικό διαδρομισμό ενός καρτελοποιημένου, ωριμασμένου πολιτικού συστήματος, ή αλλιώς ειπωμένο, τις φάσεις που διένυσε ένα πολιτικό σύστημα για να φθάσει σε αυτό το επίπεδο (κομματοκρατία, δικομματισμός, επιχειρηματική πολιτική, κρίση νομιμοποίησης, καρτελοποιημένο πολιτικό σύστημα)
2. τον προ-θεσμικό ή «γενεσιουργό» διαδρομισμό, που αναδύεται όταν υπάρχει μεγάλη λαϊκή διαθεσιμότητα χωρίς ακόμη διαμορφωμένο πολιτικό φορέα ή πολιτικό κέντρο.
Οι δύο μορφές συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται. Η πρώτη μορφή είναι εμπεδωμένη καθεστωτική, αφορά ήδη διαμορφωμένα κέντρα ισχύος και τα υπηρετεί. Η δεύτερη είναι συχνά πιο νοσηρή, αφορά αιλουροειδείς καταστάσεις και προσπάθειες εκτίναξης προσώπων που θέλουν να πιάσουν την ευκαιρία, να αναρριχηθούν από το τίποτα σε κεντρικό επίπεδο μέσω υπηρεσιών, συμβουλών σε κάποιον «αρχηγό» εν μέσω μεγάλων ανταγωνισμών με άλλους επίδοξους μνηστήρες θέσεων και παραγοντισμού.
Συστημικός διαδρομισμός
Όσον αφορά τον «συστημικό διαδρομισμό» στο καρτελοποιημένο πολιτικό σύστημα μπορούμε να σημειώσουμε τα ακόλουθα:
Στη σύγχρονη φάση της «αμερικανοποιημένης» πολιτικής διαδικασίας, τα κόμματα λειτουργούν ολοένα και περισσότερο ως προσωποπαγή επιτελεία, με αδύναμα συλλογικά όργανα, με επαγγελματικοποιημένη και κρατικά επιχορηγούμενη πολιτική, και με χαλαρή κοινωνική γείωση. Τώρα δεν χρειάζονται την άμεση πρόσβαση σε κοινωνικούς χώρους, σε μαζικές οργανώσεις, σε συνδικάτα και άλλους φορείς. Σε αυτό το πλαίσιο, ο διαδρομισμός δεν είναι απόκλιση, αλλά δομικό υποπροϊόν.
Δεν αφορά απλώς τον καριερισμό στον κλασικό κομματικό μηχανισμό. Συνιστά πλέγμα αρμοδιοτήτων, ρόλων, σχέσεων ανάμεσα στην κορυφή και τους ολιγάρχες, τις ομάδες βουλευτών, το λόμπινγκ (εγχώριο και Βρυξελλών), τη σχέση των προσωποπαγών ηγετικών κέντρων με τα διάφορα ΜΜΕ και think tank, τις διασυνδέσεις με κρατικούς νευραλγικούς μηχανισμούς και εξωθεσμικά δίκτυα (όπως είναι οι Πρεσβείες και οι άνθρωποί τους σε όλα τα επίπεδα).
Άρα οι συστημικοί διαδρομιστές είναι: σύμβουλοι ειδικών αποστολών∙ μυστικοσύμβουλοι∙ διαμεσολαβητές-διαπραγματευτές∙ επικοινωνιολόγοι με ειδικές σχέσεις∙ άνθρωποι των ΜΜΕ, και, στη σύγχρονη εκδοχή, οι ψηφιακές απολήξεις (sites, πλατφόρμες, τρολς, αλγοριθμικές παρεμβάσεις).
Συνήθως δεν έχουν συγκεκριμένο θεσμικό ρόλο (ορισμένοι πιθανά να έχουν, π.χ. νόμος για επιτελικό κράτος, περιβάλλον Μαξίμου κάθε φορά), και οι περισσότεροι κινούνται στην γκρίζα ζώνη νομιμότητας. Τις περισσότερες φορές είναι «αόρατοι», και εξαφανίζονται σε συνθήκες κρίσης. Δεν συγκρούονται ποτέ πολιτικά· κινούνται κυρίως ή αποκλειστικά παρασκηνιακά.
Τα ΜΜΕ και η εξέλιξή τους τις τελευταίες δεκαετίες παύουν να λειτουργούν απλώς ως εργαλεία επιρροής. Μετατρέπονται σε άτυπα όργανα πολιτικής διαμεσολάβησης. Ο συστημικός διαδρομιστής επιδιώκει να διατηρεί σταθερούς διαύλους μέσω off the record σχέσεων, ανταλλαγής πληροφόρησης, αμοιβαίας εξάρτησης.
Το διαδίκτυο δεν ακυρώνει τον διαδρομισμό· δημιουργεί νέες ειδικότητες, και επομένως τον πολλαπλασιάζει. Νέα υποκείμενα διαδρομισμού με τη χρήση και του αλγορίθμου που λογοκρίνει και αποπνίγει, μετατρέπει την πολιτική ατζέντα σε ζήτημα εμβέλειας, θάβει θέματα, διαστρέφει την πραγματικότητα, εκβιάζει άλλους ομίλους και ανταγωνιστές, δημιουργεί «σκόνη».
Ο συστημικός διαδρομισμός είναι πλέον δομικός: στηρίζεται σε ειδικές σχέσεις μέσα στα προσωποπαγή κόμματα, με αδύναμα συλλογικά όργανα και διαδικασίες και σε διαχείριση κυρίως της εικόνας στο ψηφιακό περιβάλλον.
Η μορφή-κίνημα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς διαδικασίες, διάλογο, πρακτική, μαζική απεύθυνση, συνάντηση, διαβούλευση, πολιτική και οράματα, αξίες, συγκεκριμένους στόχους. Ένα συλλογικό Εμείς δεν μπορεί να γεννηθεί ή να οικοδομηθεί στα στεγανά του διαδρομισμού, της ανάθεσης, του μεσσιανισμού…
Ο προ-θεσμικός ή «γενεσιουργός» διαδρομισμός
Αυτή η μορφή έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά και εμβέλεια. Εμφανίζεται σε συνθήκες όπου συντρέχουν ταυτόχρονα οι εξής όροι:
– Υπάρχει μεγάλη λαϊκή διαθεσιμότητα μέσα από μεγάλα κινήματα και εκδηλώσεις του λαϊκού ριζοσπαστισμού, σε συνθήκες που είναι μπλοκαρισμένη γενικά η πολιτική διαδικασία.
– Απουσιάζει ένας συγκροτημένος πολιτικός φορέας ή υπάρχει έστω διάχυτη μια μεγάλη ζήτηση και κινητικότητα για αυτόν.
– Έχει ήδη εμφανιστεί ένας αρχηγός με υψηλό συμβολικό κεφάλαιο αλλά χωρίς μηχανισμό.
– Είναι ελάχιστοι ή ανύπαρκτοι οι κανόνες λειτουργίας και διαδικασιών.
– Εμφανίζεται μια υπαρκτή ή φανταστική έντονη χρονική πίεση (π.χ. σε συνθήκες που μυρίζουν εκλογικές διαδικασίες).
Σε τέτοιες συνθήκες κανείς δεν γνωρίζει ποιος αποφασίζει, ποιος είναι το «κέντρο»∙ όλοι ισχυρίζονται ότι «έχουν γραμμή» και η πρόσβαση προς τον αρχηγό ή το «κέντρο» υποκαθιστά τη νομιμοποίηση. Σε αυτήν την κατάσταση δεν διακινούνται ιδέες· διακινούνται κυρίως σχέσεις σε ένα έντονο παιχνίδι προσωπικής ανέλιξης και κατάληψης καίριων πόστων στον υπό διαμόρφωση φορέα. Χαρακτηριστικοί τύποι τέτοιου διαδρομισμού είναι: Ο αυτοανακηρυγμένος εντολοδόχος που επικαλείται ανύπαρκτες εξουσιοδοτήσεις, δημιουργεί τετελεσμένα και μιλά «εξ ονόματος» του αρχηγού. Ο συκοφαντικός διαχωριστής, που χτίζει ρόλο μέσω απαξίωσης άλλων. Δεν παράγει πολιτική· παράγει καχυποψία. Ο επικοινωνιακός επιταχυντής, που σπρώχνει πρόσωπα στα ΜΜΕ. Κυρίαρχη φιγούρα είναι ο προσωποπαγής διαδρομιστής που τυπικά εμφανίζεται ως σύμβουλος ή στενός συνεργάτης και λειτουργεί ως φίλτρο πραγματικότητας: προτείνει (ή αποφασίζει αν έχει ισχύ) ποιος θα ακούγεται, ποιος θα αγνοείται, ποιος «δεν είναι της στιγμής». Αντί να λέει «όχι», συνήθως λέει «θα το δούμε».
Ο προ-θεσμικός διαδρομισμός είναι νοσηρή κατάσταση κυρίως επειδή αδιαφορεί για την πραγματική διαθεσιμότητα, λειτουργεί βασικά ως κόλακας, κατασκευάζει μια εικόνα αρεστή στα αφτιά του αρχηγού. Καίει κοινωνικό κεφάλαιο και μετατρέπει την προσδοκία σε κυνισμό, παραμορφώνει την αντίληψη του αρχηγού μέσω φιλτραρισμένης πληροφόρησης, ενδιαφέρεται για μια μικρή «αυλή» πριν το κόμμα ή το κίνημα.
Το άλλοθι αυτής της φάσης είναι η επίκληση της βιασύνης: «Δεν έχουμε χρόνο για διαδικασίες». Η αντιδημοκρατική πρακτική εμφανίζεται ως ρεαλισμός. Έτσι ο διαδρομισμός μετατρέπεται από παθολογία σε δήθεν λύση. Εμποδίζει έντονα τη δημιουργία διαδικασιών, την ανάδειξη ικανών προσώπων.
Μια πρώτη συνόψιση
Σε γενικές γραμμές σήμερα η πολιτική είναι επικοινωνιακή, ο χρόνος είναι συμπυκνωμένος, η «βάση» απούσα ή παθητική, η διαφωνία, η κριτική, ο διάλογος θεωρούνται «ρίσκο εικόνας».
Σήμερα ο διαδρομιστής είναι γενικά «αόρατος» αφού δεν ψηφίζεται, δεν ελέγχεται, και εξαφανίζεται αν σκάσει κρίση. Έχει όμως ισχύ που απορρέει από τις ειδικές σχέσεις και την άτυπη νομιμοποίηση την οποία λαμβάνει από το «κέντρο» ή «αρχηγό».
Συνοψίζοντας στο πεδίο αυτό: ο μεν συστημικός διαδρομισμός λειτουργεί σε συνθήκες καρτελοποιημένου πολιτικού πεδίου με προσωποπαγή κόμματα-ηγεσίες και με ασθενή συλλογικά όργανα. Η πολιτική έχει μετατραπεί σε επάγγελμα και είναι αποσυνδεδεμένη από κοινωνικές βάσεις και ήδη υπάρχει μια υβριδική σχέση (ώσμωση) κράτους – αγοράς – ΜΜΕ. Τέλος, γίνεται απαραίτητος σε συνθήκες «αδειάσματος» ή κρίσης των θεσμών και επικοινωνιακής επιτάχυνσης
Η ισχύς του είναι: άτυπη, μη καταγεγραμμένη, αναγκαία για τη λειτουργία του συστήματος. Ο συστημικός διαδρομισμός είναι: ανθεκτικός στα σκάνδαλα, μετα-ιδεολογικός, διακομματικός, προσαρμοστικός σε κυβερνητικές εναλλαγές.
Ο προ-θεσμικός διαδρομισμός εμφανίζεται και κορυφώνεται όταν συνυπάρχουν: υψηλή κοινωνική διαθεσιμότητα∙ συμβολικά ισχυρή ηγεσία χωρίς οργανωμένο μηχανισμό∙ έλλειψη σαφών διαδικασιών∙ χρονική πίεση (εκλογική, κρίσης, «μομέντουμ»)∙ ρευστότητα ρόλων και ιδιοτήτων. Η ισχύς εδώ είναι: ασταθής, ανταγωνιστική, διεκδικούμενη.
Διαδρομισμός, τα δύο μπλοκαρίσματα. Η μορφή Κίνημα και οι διαδικασίες ως κεντρικής σημασίας ζήτημα
Και στις δύο του μορφές, ο διαδρομισμός αποτελεί μια σημαντική τροχοπέδη. Ο συστημικός διαδρομισμός ενισχύει τα δύο μπλοκαρίσματα: α) Το μπλοκάρισμα μιας κοινωνίας που δεν βλέπει διέξοδο, δεν βλέπει εναλλακτική, δεν μπορεί να πάρει «ανάσα» που της ακυρώνεται κάθε καλύτερο μέλλον. β) Το μπλοκάρισμα της πολιτικής διαδικασίας, διότι την απογυμνώνει, την αποκόβει από την κοινωνία, απωθεί την κοινωνία και τη νεολαία, σπρώχνει προς τον πολιτικό αποκλεισμό. Στραγγαλίζει ή εμποδίζει την ανάδειξη μιας γνήσιας λαϊκής διαθεσιμότητας, κτίζει συνειδητά υγειονομικές ζώνες απέναντι σε κάθε λαϊκό σκίρτημα για αξιοπρέπεια, επιβίωση, δημοκρατία, συμμετοχή.
Ο προ-θεσμικός διαδρομισμός εμποδίζει τη δυναμική του κινήματος, την ορμή που έχει η λαϊκή διαθεσιμότητα όταν εμφανίζεται. Θεωρεί τον εαυτό του σαν κάτι ιδιαίτερο που πρέπει να επωφεληθεί, να πλασαριστεί. Νοιώθει ότι ήρθε η στιγμή του, ότι πρέπει να αρπάξει την ευκαιρία, να αναδειχθεί. Αδιαφορεί για γενικές ανάγκες του κινήματος, λειτουργεί σαν γλείφτης του αρχηγού, σαν κόλακας, σαν αναγκαίος, σαν γνώστης, σαν έμπειρος που ξέρει. Εμποδίζει τη μαζική είσοδο στη συλλογική διαδικασία των άμεσα ενδιαφερόμενων, για παράδειγμα σε 100άδες χιλιάδες ανθρώπων, μηχανορραφεί διαρκώς, δεν προβάλλει πολιτική ή πολιτικές, πλασάρει τον εαυτό του ως γνώστη και υπεραπαραίτητο για ρόλους και αποστολές. Συχνά ξεχνά πως η άλλη πλευρά (οι κακοί, οι συστημικοί κ.λπ.) τα «ακούνε» όλα και νομίζει ότι κάτι θα καταφέρει. Ισχυρότερο κίνητρο είναι να «τρουπώσει».
Και οι δύο μορφές διαδρομισμού περισφίγγουν τη μορφή κίνημα, την εμποδίζουν να αναπτυχθεί, εμποδίζουν τα πραγματικά κινήματα να συναντηθούν και να δώσουν πραγματικά ό,τι περισσότερο μπορούν στην υπόθεση να οικοδομηθεί ένα συλλογικό «Εμείς». Ο υποκειμενισμός κτυπά κόκκινο, ο «αποψίας» και ο τάχα «έμπειρος», ο γενικός «ξερόλας», αποκτούν ρόλους.
Η μορφή-κίνημα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς διαδικασίες, διάλογο, πρακτική, μαζική απεύθυνση, συνάντηση, διαβούλευση, πολιτική και οράματα, αξίες, συγκεκριμένους στόχους.
Ένα συλλογικό Εμείς δεν μπορεί να γεννηθεί ή να οικοδομηθεί στα στεγανά του διαδρομισμού, της ανάθεσης, του μεσσιανισμού. Η μορφή κίνημα/φορέας έχει δύο κεντρικές στιγμές, και το «πάνω» (ιδέες, στόχοι, πολιτικές, επιτελικές δυνατότητες, επικοινωνία άμεση με τον κόσμο), και το «κάτω» (συγκρότηση, πολιτικοποίηση, διαδικασίες, διάλογος, ενότητα, δημιουργικό και συναγωνιστικό πνεύμα κι όχι προσωπική αναρρίχηση κατάληψης πόστων ή θέσεων σε ψηφοδέλτια κ.λπ.). Η σταθερότητα και η ανταπόκριση σε αυτές τις ανάγκες, η σοβαρότητα και η αξιοποίηση πείρας και δυνατοτήτων, η τολμηρότητα και η γρήγορη ανάσχεση νοσηρών καταστάσεων είναι επιτακτική ανάγκη. Μόνο έτσι θα ανοίξουν δρόμοι και θα ξεπεραστούν τα δύο θανάσιμα μπλοκαρίσματα, της κοινωνίας και της πολιτικής διαδικασίας.
