του Γιάννη Πανούση*
Οι επιστήμονες γιατί δεν κάνουν τα πειράματά τους
στους δημοσιογράφους ή στους πολιτικούς;
Henrik Ibsen
Δύο φαινόμενα, που τον τελευταίο καιρό σχεδόν μονοπωλούν τα crime news, μοιάζουν διαφορετικά, όμως δεν είναι και τόσο. Στο ένα, τη νεανική βία, προκαλούνται γενικευμένοι ηθικοί πανικοί (κατά παντός υπεύθυνου ή ανεύθυνου φορέα), ενώ στο άλλο, τη βία κατά των γυναικών, θεωρείται δεδομένο (sic) ότι φταίει η πατριαρχία (εν έτει 2024 και μάλιστα παγκοσμίως). Πολλές φορές έχω την εντύπωση ότι τα σχετικά δημοσιεύματα ακολουθούν μία γραμμή αλληλοδιαδοχής φόβου, αναστατώνοντας –όχι πάντοτε δικαιολογημένα– την κοινή γνώμη. Στόχος του άρθρου είναι να εντοπισθούν –μέσω των άρθρων και των χαρακτηρισμών– ορισμένα ένθεν/κακείθεν στερεότυπα, τα οποία δυσχεραίνουν την κατανόηση των φαινομένων.
1. Από τους «άγουρους εγκληματίες» (Βασίλης Λαμπρόπουλος, Βήμα Κυριακής 10/7/2022) στο «σχολείο χωρίς ηθική εκπαίδευση» (Ιφιγ. Βιρβιδάκη, Βήμα Κυριακής 5/5/2024) πέρασαν σχεδόν δύο χρόνια κι από το «όχι κάμερες και κανόνες μέσα στα σχολεία» (Χρ. Ζέρβας, Ελευθεροτυπία 2/5/2009) μέχρι τους «ανασφαλείς μαθητές μέσα στα σχολεία τους» (Γερ. Κολαΐτης, Νέα 28-29/5/2022) και το panic button για ανήλικους (Ελ. Ευαγγελοδήμου / Δ. Βυθούλκας, Νέα, 20-21/1/2024) έχουν μεσολαβήσει 15 χρόνια. Οι χρόνοι προβολής έχουν τη δική τους σημασία Αυτά ως προς την «καλπάζουσα νεανική εγκληματικότητα» (Β. Λαμπρόπουλος, Βήμα Κυριακής 22/9/2024), την οποία οι αρμόδιοι επιχειρούν ν’ ανακόψουν με θεσμικά μέτρα (Αλεξάνδρα Καϋμένου, Παραπολιτικά 7/10/2023), μη-ασχολούμενοι ιδιαίτερα με το αξιακό πλαίσιο (Χρ. Ζαραφωνίτου, Βήμα Κυριακής, 25/9/2022).
2. Τώρα ως προς τις «γυναικοκτονίες», όπου «ο φόβος, η ντροπή και η ανασφάλεια των θυμάτων» (Λίνα Γιάνναρου, Καθημερινή Κυριακής, 23/6/2024) καθιστούν το φαινόμενο σχεδόν «αόρατο» (Αγγ. Αλβανούδη, Καθημερινή Κυριακής, 14/4/2024), η νομική/ποινική κατοχύρωση του όρου γεννάει πολλά προβλήματα, κυρίως σε σχέση με την ανθρωποκτονία (Ηλίας Αναγνωστόπουλος, Καθημερινή Κυριακής, 7/4/2024). Μπορεί για ορισμένους οι ιδέες οι λέξεις και τα αισθήματα να διαπλέκονται (Παντελής Μπουκάλας, Καθημερινή Κυριακής, 27/6/2021, και του ίδιου, Καθημερινή Κυριακής, 7/4/2024), μπορεί το φεμινιστικό αίτημα να έχει κοινωνική βάση (Ράνια Τζίμα, Βήμα Κυριακής, 10/12/2023), όμως τόσο η διάσπαση της εννοίας του «ανθρώπου», όσο και η αυστηροποίηση ποινών σε σχέση με άλλα της ίδιας απαξίας εγκλήματα (κατά παιδιών, ανάπηρων κ.λπ.) δεν αφήνουν περιθώριο για τέτοια ρύθμιση ιδιώνυμου. Η αύξηση του mobbing στο γραφείο (Μίνα Γιάνναρου, Καθημερινή Κυριακής, 21/5/2023) και του stalking στο δρόμο (Κ. Γιαννακίδης, Νέα, 11-12/5/2024) προφανώς χειροτερεύουν την αίσθηση ανασφάλειας κι αβοηθησίας των γυναικών, όμως ούτε η γειτονιά κι ο δήμος, ούτε η αστυνομία δείχνουν να μπορούν να τις προστατέψουν αποτελεσματικά. Τα δικονομικά μέτρα είναι αναγκαία, ώστε να μην υπάρχει δευτερογενής θυματοποίηση στη δίκη (Μίνα Μουστάκα, Βήμα Κυριακής, 26/5/2024), όμως η παρέμβασή τους γίνεται μετά το έγκλημα.
3. Η αγριότητα της βίας (και) μέσα στο σχολείο (Β.Λαμπρόπουλος, Βήμα Κυριακής, 22/5/2022), καθώς και μέσα στην οικογένεια, δεν επιτρέπεται να καλλιεργεί μία αντίληψη ότι η ελληνική κοινωνία κατέστη «φονοκτονική» (Κατερίνα Ροββά, Νέα, 1/9/2022), ότι «τα πάντα είναι βία» ή και επιδημία (Σώτη Τριανταφύλλου, Νέα, 3-4/8/2024). Θύτες και θύματα συχνά αλλάζουν ρόλους, αν και οι πιο ευάλωτοι είναι οι γυναίκες και τα παιδιά, ενώ οι συχνά καταγγελλόμενοι ως ένοχοι (ΜΜΕ και videogames) (Κ. Γιαννακίδης, Νέα, 13-14/4/2024) μπορεί να επιβαρύνουν την ατμόσφαιρα, αλλά δεν είναι οι γενεσιουργές αιτίες των φαινομένων βίας. Δεν είμαι βέβαιος ότι ακριβολογούμε όταν ισχυριζόμαστε ότι λειτουργούν «συμμορίες μέσα στο σχολείο» (Λίνα Γιάνναρου, Καθημερινή Κυριακής, 21/11/2021), ούτε ότι το αμερικανόφερτο bullying συνιστά «παιχνίδι θανάτου» (Φωτεινή Τσαλίκογλου, Παραπολιτικά, 21/5/2022).
Ίσως θα έπρεπε επιστήμονες, νομικοί και δικαστές να βρούμε κοινή γλώσσα στις περιγραφές για να μη δημιουργούμε συγχύσεις εννοιών και περιεχομένου. Κοινωνικό συμπέρασμα: περισσότερο Φως στις σκοτεινές πλευρές της (πολύμορφης πλέον) ελληνικής οικογένειας, ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση όλων και, χωρίς κραυγές και κατάρες, διαχείριση του θυμού των νέων, πριν να καταστεί αμετάκλητα «παραβατική κι εγκληματική» η τυφλή αντίδρασή τους.
* Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής Εγκληματολογίας, πρώην υπουργός.
