Γράφει ο Δημήτρης Β. Προύσαλης
Ο Απρίλης στην ποίηση του Σολωμού είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με το Μεσολόγγι και όσα εκτυλίχθηκαν κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων πολιορκιών του, και ιδιαίτερα αντανακλάται στην τρίτη και τελευταία, που οδήγησε στην ηρωική Έξοδο. Το Μεσολόγγι βρέθηκε με τη χρονική εξέλιξη της Επανάστασης και τα γεγονότα της πενταετίας από την έναρξή της (1821-1826) να αποτελεί τον μοναδικό ελεύθερο τόπο-κέντρο με στρατηγική θέση στη Δυτική Ελλάδα, μπαίνοντας αρκετές φορές στο στόχαστρο των κατασταλτικών εκστρατειών των Οθωμανών. Η κατάληψή του θεωρήθηκε σημαντικό βήμα για την υποταγή του Μοριά και το σβήσιμο της Επανάστασης. Οι πολύπαθοι κάτοικοί του, μαζί με χιλιάδες πρόσφυγες που αναζήτησαν καταφύγιο σε αυτό, από άλλες περιοχές της βορειότερης Ελλάδας, όπου το επαναστατικό κίνημα δεν πέτυχε, μέσα σε συνθήκες ασφυκτικού αποκλεισμού, απασχόλησαν έντονα τον Σολωμό, που από την κοντινή Ζάκυνθο παρακολουθούσε την εξέλιξη της έντασης των πολιορκιών, αφού ο αχός των σφοδρών κανονιοβολισμών έφτανε μέχρι το νησί του ποιητή. Έγινε πηγή έμπνευσης για τον εθνικό ύμνο που γράφτηκε το 1823, αλλά τυπώθηκε για πρώτη φορά μέσα στο Μεσολόγγι στη διάρκεια της πολιορκίας του Κιουταχή το 1825. Αντανακλάσεις αυτής της «έγνοιας», που προκαλούν την πνευματική και συναισθηματική αναστάτωση και γεννούν ποιητική έμπνευση, μπορεί κανείς να συναντήσει αποτυπωμένες σε δύο ακόμη έργα του. Αρχικά στο πεζό «Η γυναίκα της Ζάκυθος» και αργότερα στο ποιητικό «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Στην περίπτωση του πεζού, αναφορές συναντώνται μέσα σε δύο κεφάλαια: στο τρίτο, «Οι Μισολογγίτισσες», και στο πέμπτο κεφάλαιο, «Προφητεία απάνου στο πέσιμο του Μισολογγιού». Είναι ένα έργο που θεωρείται ημιτελές και γράφτηκε στο διάστημα μεταξύ 1826-1829. Θέμα του αποτελεί η οξεία έμμεση κριτική τοποθέτηση στη συμπεριφορά μιας Ζακυνθινής απέναντι στις πρόσφυγες Μεσολογγίτισσες, την ώρα που ακόμη το Μεσολόγγι μάχεται για την επιβίωσή του.
ΠΕΡΝΩΝΤΑΣ στο έτερο έργο αναφοράς του Σολωμού, που σχετίζεται με το Μεσολόγγι, συναντούμε το ποιητικό «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Τούτο δεν αποτελεί ένα έργο με ενιαίο ποιητικό χαρακτήρα, αφού μορφικά παρουσιάζεται με μια σύσταση μέσα από τη μορφή των «Σχεδιασμάτων». Στους μελετητές της σολωμικής παραγωγής είναι γνωστό πως ο ποιητής έδινε σημασία στη βαρύτητα των φράσεων, που φαίνεται να αποτέλεσε ιδιαίτερη βάσανο δημιουργικής γραφής για τον ίδιο. Αυτά τα τρία ποιητικά Σχεδιάσματα είναι αυτοτελή μεταξύ τους. Παρουσιάζουν το καθένα μια εσωτερική υπόσταση, έχοντας ένα κεντρικό νήμα σύνδεσης, αλλά απουσιάζει ανάμεσά τους η νοηματική, θεματική ή χρονική αλληλουχία. Το κάθε Σχεδίασμα μοιάζει να αποτελεί μια απόπειρα διαφοροποιημένης, ξεχωριστής επεξεργασίας γύρω από τον κοινό άξονα Μεσολόγγι. Φαίνεται πως πρέπει να απασχόλησαν τον ποιητή σε διαφορετικές χρονικές στιγμές της ζωής του. Θέμα τους κοινό, έχουν τον ηρωικό αγώνα των Μεσολογγιτών, ντόπιων και καταφυγόντων αποκλεισμένων στο διάστημα της δεύτερης (1825) και τρίτης πολιορκίας (1826) μέχρι και την Έξοδο την Κυριακή των Βαΐων, στις 10-11 Απριλίου 1826. Αλλά μέσα σ’ αυτό το πολεμικό πλαίσιο κυριαρχεί η ανύψωση του χαρακτήρα της αντίστασης και της συνειδητής τοποθέτησης να μην παραδοθούν, που οδηγεί στη θυσία των πολιορκημένων.
Ο ίδιος ο τίτλος της ποιητικής δημιουργίας του Δ. Σολωμού, «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», παρουσιάζει το στοιχείο της έντονης αντίθεσης. Πρόκειται για μια αναδυόμενη ενέργεια και διάθεση της υπαρξιακής σύγκρουσης, που εκφράζεται μέσα από την πάλη της ανθρώπινης ηθικής θέλησης απέναντι στις εναντιότητες, τόσο τις φυσικές όσο και τις αντικειμενικές των βιωμένων αναντίρρητα ρεαλιστικών καταστάσεων της πραγματικότητας. Η σφοδρότητα των αδιάκοπων καθημερινών πολεμικών συγκρούσεων δεν επιτρέπει περιθώρια διαφοροποίησης. Ανάγεται ουσιαστικά σε μια βασανιστική αντιπαράθεση του ανθρώπου, ανάμεσα στην υλική και την πνευματική του υπόσταση. Γίνεται ένας ιδιότυπος κλυδωνισμός ανάμεσα στη λογική και την αισθαντικότητα, που δίνεται μέσα από την έκφραση της αντίθεσης, της ατομικής αντιπαλότητας και της εσωτερικής σύγκρουσης, που δημιουργείται και συνδαυλίζεται από παράγοντες εξωτερικούς, επηρεάζοντας συλλογικά τους πρωταγωνιστές. Όλη η μαγεία της φύσης συνωμοτεί με τα καμώματα του «Τριανταφυλλά» Απρίλη, να ξελογιάσει μέσα από την ομορφιά της ζωής, να δελεάσει και να δειλιάσει τους ελεύθερους στο φρόνημα ανθρώπους, που πολιορκούνται την ίδια στιγμή από την πείνα την ανίκητη και τις υπέρμετρες εχθρικές δυνάμεις:
«Ο Απρίλης με τον Έρωτα
χορεύουν και γελούνε,
Κι’ όσ’ άνθια βγαίνουν και καρποί,
τόσ’ άρματα σε κλειούνε»
Οι πολιορκημένοι όχι μόνο όμως δεν υποχωρούν, δεν υποτάσσονται, αλλά αντίθετα ετοιμάζονται για την ηθική τους νίκη μέσα από την Έξοδο.
ΑΠΟ ΤΟΝ τρόπο που είναι γραμμένα τα Σχεδιάσματα, αλλά και το περιεχόμενό τους, μπορεί κανείς να διακρίνει διαφορές στο ύφος, στην ποιητική τεχνική αλλά και την υπόθεση του καθενός, δηλαδή αντανακλούν μια ποιητική αντίληψη που ανά περίοδο χρονική, άρα και ωριμότητας του Σολωμού, διαφοροποιείται. Το Α΄ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων πιθανολογείται πως γράφεται στα 1830. Αναφέρεται πως έχει ως θέμα του «ένα είδος προφητικού θρήνου για την επερχόμενη πτώση». Έχει ύφος λυρικό και είναι το μικρότερο σε έκταση γραφής σε σύγκριση με τα άλλα δύο, το Β΄ και Γ΄ Σχεδίασμα. Αποτελείται από πεζό και ποιητικό μέρος, όπου ο ποιητής μιλά σε πρώτο πρόσωπο και φαίνεται σαν να συμμετέχει αρχικά ως εξωτερικός παρατηρητής, ο οποίος όμως μπαίνει μέσα στην ατμόσφαιρα και συμπάσχει με συναισθηματική ένταση:
«Τότες εταραχτήκανε τα σωθικά μου και έλεγα πως ήρθε ώρα να ξεψυχήσω· κι’ ευρέθηκα σε σκοτεινό τόπο και βροντερό, που εσκιρτούσε σαν κλωνί στάρι στο μύλο που αλέθει ογλήγορα, ωσάν το χόχλο στο νερό που αναβράζει· ετότες εκατάλαβα πως εκείνο ήτανε το Mεσολόγγι· αλλά δεν έβλεπα μήτε το κάστρο, μήτε το στρατόπεδο, μήτε τη λίμνη, μήτε τη θάλασσα, μήτε τη γη που επάτουνα, μήτε τον ουρανό· εκατασκέπαζε όλα τα πάντα μαυρίλα και πίσσα, γιομάτη λάμψη, βροντή και αστροπελέκι· και ύψωσα τα χέρια μου και τα μάτια μου να κάμω δέηση, και ιδού μες στην καπνίλα μία μεγάλη γυναίκα με φόρεμα μαύρο σαν του λαγού το αίμα, οπού η σπίθα έγγιζε κι’ εσβενότουνε· και με φωνή που μου εφαίνονταν πως νικάει την ταραχή του πολέμου άρχισε…»
Το Β΄ Σχεδίασμα γίνεται αντικείμενο επεξεργασίας στο διάστημα μεταξύ των ετών 1833-1844 κι ενώ ο Σολωμός βρίσκεται πια εγκατεστημένος στην Κέρκυρα. Τούτο το δεύτερο Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων τεχνικά αποτελείται από εξήντα ένα μέρη, γραμμένα σε ρυθμό δεκαπεντασύλλαβο, με ομοιοκατάληκτους στίχους που παραθέτονται σε μορφή ζευγαρωτή. Ως δημιουργία στη σύνθεσή του είναι πιο περιεκτικό, έχει επικό χαρακτήρα, οι εικόνες είναι περισσότερες, πλουσιότερες, με παρούσα τη φύση που κυριαρχεί, ενώ αναδύεται η υπαρξιακή υπόσταση σε ένταση. Θέμα του Β΄ Σχεδιάσματος, το οποίο είναι πιο αφηγηματικό, είναι τα παθήματα των γενναίων αγωνιστών κατά τις ημέρες της πολιορκίας, όταν γίνεται εντονότερη η επενέργεια της πείνας, και τα θέλγητρα της φύσης παρουσιάζονται ελκυστικότερα. Η δύναμη του Απρίλη μοιάζει ακατάβλητη, δυναμώνοντας την πίεση που ασκεί η ομορφιά του φυσικού κόσμου, σε μιαν ανοιξιάτικη πρόσκληση-πρόκληση που φέρνει ή ξυπνά αναστατώσεις στους «από παντού πολιορκημένους», μέχρι που κάνουν το γιουρούσι-έφοδο με αποφασιστικότητα:
«Μία φούχτα χώμα να κρατώ και να σωθώ μ’ εκείνο»
«Μάγεμα η φύσις κι’ όνειρο στην ομορφιά και χάρη,
Η μαύρη πέτρα ολόχρυση και το ξερό χορτάρι∙
Με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κραίνει∙
Όποιος πεθάνη σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει.
Τρέμ’ η ψυχή και ξαστοχά γλυκά τον εαυτό της.»
Στο τρίτο Σχεδίασμα, που αποτελείται από δεκαπέντε μέρη, παρατηρείται ουσιαστικά το «ξαναπλάσιμο», με νέα γραφή του δευτέρου σχεδιάσματος και στο σχήμα και στη μορφή. Δίνονται εικόνες από την αποφασιστικότητα και την προετοιμασία των πολιορκημένων να αποτολμήσουν την Έξοδο.
«Και βλέπω πέρα τα παιδιά και τες αντρογυναίκες,
Γύρου στη φλόγα π’ άναψαν, και θλιβερά τη θρέψαν
Μ’ αγαπημένα πράματα και με σεμνά κρεβάτια,
Ακίνητες, αστέναχτες, δίχως να ρίξουν δάκρυ·
Και γγίζ’ η σπίθα τα μαλλιά και τα λιωμένα ρούχα·
Γλήγορα, στάχτη, να φανής, οι φούχτες να γιομίσουν.
Είν’ έτοιμα στην άσπονδη πλημύρα των αρμάτων
Δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κι’ ελεύθεροι να μείνουν
Εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο»
Ο ποιητής, αλλού μας μεταφέρει σκηνές δύναμης μέσα από τη ποιητική του μυθοπλασία, θυμίζοντας αναφορές κατοπινές που συναντά κανείς στα «Στρατιωτικά Ενθυμήματα» του Ν. Κασομούλη. Ο αυτόπτης μάρτυρας και υπερασπιστής του Μεσολογγίου από τη Μακεδονία, αναφέρεται στην ατμόσφαιρα που κυριαρχεί στην πόλη την παραμονή της Εξόδου μεταφέροντας εικόνες πρωτόγνωρης εσωτερικής δύναμης, συναισθηματικής ανθεκτικότητας και αντοχής που παραπέμπουν σε γιορτή: Οι γυναίκες καίνε τα νυφικά τους κρεβάτια για να μην τα μαγαρίσουν οι εχθροί, οι αγωνιστές που ετοιμάζονται να αναχωρήσουν αποχαιρετιούνται με όσους πληγωμένους ή γέροντες παραμείνουν αναμεταξύ τους με ευχές να ανταμωθούν ή εδώ ή στον άλλο κόσμο, ο ένας χαρίζει στον άλλον πράγματα. Ο Σολωμός γράφει:
«Δεν τους βαραίν’ ο πόλεμος, αλλ’ έγινε πνοή τους,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . κι’ εμπόδισμα δεν είναι
Στες κορασιές να τραγουδούν και στα παιδιά να παίζουν.»
ΘΕΜΑΤΑ όπως η μητρική αγάπη, η αναπόληση του Έρωτα, η αντίσταση απέναντι στη δύναμη του φυσικού κόσμου που υπενθυμίζει την ομορφιά τού να ζεις και να χαίρεσαι, η αγάπη στην Πατρίδα, η τραγική μα συνάμα ηρωική θέση των πολιορκημένων από την ίδια τη δύναμη της Ζωής, που ταυτόχρονα υπονομεύει αλλά και χαλυβδώνει –ως άτυπος μπαχτινικός υπαρξιακός εσωτερικός διάλογος– τους υπερασπιστές στην απόφασή τους, είναι αναδυόμενα στοιχεία των Σχεδιασμάτων. Μέσα από αυτά ο Διονύσιος Σολωμός σκιαγραφεί την ποιότητα της Ελευθερίας των Πολιορκημένων, αναδεικνύει την αποφασιστική τους στάση, αφού κατορθώνουν να υψωθούν πάνω από κάθε πρόκληση, όσο δυνατή και ανυπέρβλητη αν φαίνεται, δίνοντας άλλο ειδικό βάρος στον Απρίλη της δικής τους εποχής. Μα, τελικά, ίσως να είναι η ίδια η δύναμη της Ζωής και η αγάπη γι’ αυτήν, που δεν σου αφήνει άλλο περιθώριο παρά να υπερασπιστείς αυτήν και την αξιοπρέπειά της με νύχια και με δόντια, απέναντι σε κυριολεκτικούς ή συμβολικούς θανάτους. Είναι όμορφη η Ζωή και ομορφότεροι οι αγώνες στους Απρίληδες του Κόσμου, εκείνους που πέρασαν και γίνανε έμπνευση και γραφή ποιητική, και σε όσους θα ανατείλουν.
